https://thuviensach.vn

Tên sách : PHONG TRÀO DUY TÂN
Tác giả : NGUYỄN VĂN XUÂN
Nhà xuất bản : LÁ BỐI
Năm xuất bản : In lần thứ nhất 1970
-----------------------Nguồn sách : tusachtiengviet.com
Đánh máy : mopie, Vỹ Trạng, Rùa Biển, nhungphan1204, pham_my,
pinkie_min, thao nguyen, thoibayhet, chip_mars, minhf, camchuongtim
Kiểm tra chính tả : Lê Mỹ Hương, Phạm Thị Thu Hà, Nguyễn Thu Hà,
Hoàng Thị Bùi Thu, Trần Khang, Mạc Tú Anh, Võ Nữ Kim Như, Võ Thành
Phú, Nguyễn Thị Thùy Dương, Đỗ Thúy Nhi, Nguyễn Ngọc Vân, Phạm
Kim Dung
Biên tập ebook : Thư Võ
Ngày hoàn thành : 05/08/2018

https://thuviensach.vn

Ebook này được thực hiện theo dự án phi lợi nhuận « SỐ HÓA 1000
QUYỂN SÁCH VIỆT MỘT THỜI VANG BÓNG » của diễn đàn TVE4U.ORG
Cảm ơn tác giả NGUYỄN VĂN XUÂN và nhà xuất bản LÁ BỐI đã chia
sẻ với bạn đọc những kiến thức quý giá.

https://thuviensach.vn

MỤC LỤC
TỰA
PHẦN I
NGUYỄN LỘ TRẠCH VÀ THIÊN HẠ ĐẠI THẾ LUẬN
CHUYỆN KHỈ LO TRỜI
ĐIỀU TIÊN KIẾN CỦA MỘT NHÀ HỌC GIẢ NƯỚC TA
PHAN CHÂU TRINH (1872-1926) CUỘC ĐỜI, TƯ TƯỞNG, HOẠT
ĐỘNG
PHAN CHÂU TRINH VÀ PHAN BỘI CHÂU (1867-1940)
PHẦN II
CĂN CỨ ĐỊA CỦA PHONG TRÀO DUY TÂN
PHÁT ĐỘNG PHONG TRÀO
NAM DU
KHI PHAN CHÂU TRINH XUẤT NGOẠI TRỞ VỀ
PHẦN III
TỪ LÝ THUYẾT TỚI THỰC HÀNH
HỢP THƯƠNG VÀ « QUỐC THƯƠNG »
HỌC KHÔNG THI ? HỌC ĐỂ BIẾT
MỘT ANH HÙNG THẢO DÃ : LÊ CƠ
CÁC HIỆN TƯỢNG KHÁC CỦA PHONG TRÀO
NGHỆ TĨNH, LÃNH TỤ PHONG TRÀO DUY TÂN BỊ BẮT
TRƯỚC NHẤT
ĐÔNG KINH NGHĨA THỤC HAY PHONG TRÀO DUY TÂN MIỀN
BẮC
PHẦN IV

https://thuviensach.vn

NHỮNG CUỘC BIỂU TÌNH VĨ ĐẠI 1908
DIỄN TIẾN : DÂN LÀM CHỦ TÌNH HÌNH
KHỦNG BỐ TRẮNG
DỌC THEO DÃY TRƯỜNG SƠN ĐẾN HÀ NỘI
CÁI QUAN LUẬN ĐỊNH
SÁCH BÁO THAM KHẢO
PHỎNG VẤN
THƯ MỤC LÁ BỐI (10/1964-1969)

https://thuviensach.vn

NGUYỄN VĂN XUÂN

PHONG TRÀO DUY TÂN
BIÊN KHẢO
LÁ BỐI
In lần thứ nhất 1970
SAIGON – VIỆT NAM

https://thuviensach.vn

CÙNG MỘT TÁC GIẢ
SÁCH ĐÃ IN :
- BÃO RỪNG (truyện dài) Trùng Dương. 1957
- KHI NHỮNG LƯU DÂN TRỞ LẠI (biên khảo) Thời Mới. 1969
- TUYỂN TẬP TRUYỆN NGẮN TIỀN CHIẾN. Hoa Tiên 1969 (28 nhà
văn, 28 Truyện tuyển)
- HƯƠNG MÁU (tập truyện). Trường Sơn. 1969
SÁCH SẼ IN :
- CHẠY ĐUA VỚI TỬ THẦN (tập truyện)
- VĂN HỌC TRÌNH DIỄN (biên khảo)
- TIỀN PHONG TRÀO (PHONG TRÀO DUY TÂN) (biên khảo)

https://thuviensach.vn

TỰA
Từ trước đến nay, chúng ta nghe nói tới Phong Trào Duy Tân, nhưng
chưa có một quyển sách nào đề cập tương đối đầy đủ về lãnh đạo, tổ chức,
phát triển Phong Trào. Chính ngay trong các quyển sử hay Văn học Sử nổi
tiếng cũng chỉ trình bày một cách hết sức khái quát con người của Phan
châu Trinh cùng vài hoạt động của ông. Không thấy có tác giả nào nói kỹ và
toàn bộ về sức trổi dậy của ngọn triều ở nơi xuất phát (Quảng Nam), để rồi
tràn ngập khắp các tỉnh miền Trung trước khi ra Bắc. Nhiều tác giả còn tách
rời Đông Kinh Nghĩa Thục ra khỏi cơ thể Phong Trào, xem nó như một thực
thể độc lập. Nhiều tác giả khác và chính là lãnh tụ Phong Trào cũng xem vụ
Dân biến 1908 là một hiện tượng độc lập khác nữa.
Tôi cho rằng Phong Trào Duy Tân bao gồm tất cả các hoạt động ấy,
nhưng nó biểu lộ những sắc thái và khả năng khác nhau của từng địa
phương và không phải bao giờ cũng đi theo đường thẳng nhất định, nên khi
dân trí lên cao lại thiếu lãnh đạo liền bột phát thành Dân biến. Dân biến
cúp tóc (Tân Văn hóa), xin xâu (Dân quyền) là một diễn trình tích cực, sôi
động của Phong Trào khi đi sâu vào quần chúng thực tế.
Vậy, Phong Trào đi từ các nông hội, học hội ở các tỉnh Miền Trung
theo con đường thương mãi rất phát đạt từ Phan Thiết (Công ty Liên Thành)
tới Quảng Nam (Hợp Thương Diên Phong) tới Nghệ Tĩnh (Triều Dương),
tiếp theo miền Bắc mở Đông Kinh Nghĩa Thục, các hội buôn rồi từ đó phát
triển vào Nam là một Phong trào không chỉ nặng về kinh tế, giáo dục, văn
hóa mà còn cả chính trị mà kết quả là vụ nhân dân nổi lên chống thuế. Có
thể gọi Phong trào là toàn diện, là thực sự Duy Tân theo bóng cờ Dân
quyền, chứ không phải chỉ là những vá víu cải lương, hơn như thế, những
nhân vật Phong Trào đã phục vụ bằng tâm huyết, bằng tinh thần Cách
Mạng để quyết tâm làm Mới Con Người, làm Mới Xã Hội. Từ đầu thế kỷ đến
1945, chưa hề có một Phong trào thứ hai có tính cách toàn diện và phát
triển rộng ra khắp ba kỳ như thế.

https://thuviensach.vn

Quyển sách này được viết trong một hoàn cảnh hết sức thiếu thốn.
Nhưng tuy thiếu tài liệu khá nghiêm trọng mà tôi vẫn còn được một cái may
mắn khác bù đắp : một số nhân vật trên dưới tám mươi tuổi đã chứng kiến,
đã biết, đã hoạt động cho Phong trào, vẫn còn sống. Các vị ấy đã cho tôi
những chỉ dẫn cần thiết để tạo lại một vóc dáng của Phong trào và qua đó,
tôi được truyền thụ những bài ca, những buổi học tập thể dục, những hình
ảnh các chiến sĩ, những hoạt động thương mãi, những cuộc tranh đấu dai
dẳng và kiêu hùng của nhân dân…
Nhân dịp quyển sách này ra đời, tôi xin ngỏ lời cảm ơn Ông Cử Lương
trọng Hối (mới mất năm nay), Ông Cử Hồ Ngận, Ông Bà Lê Ấm (bà là con
gái của Phan châu Trinh), Ông Võ Hoán (một thân sĩ ở Quảng Nam), Ông
Nguyễn xương Thái (Nguyên quản lý báo Tiếng Dân). Các vị cao niên này
đã thành thực chỉ dẫn cho tôi những điều mà các vị đã biết một cách rất
đích xác, theo trí nhớ còn sáng suốt và sự cân nhắc rất bình tĩnh của tuổi
già. Ông Nguyễn Q. Thắng, một bạn thanh niên cũng gởi cho nhiều tài liệu
đã dày công ghi chép tại Tam Kỳ.
Nhưng có một người mà tôi rất muốn cám ơn, song tiếc là không bao
giờ còn có dịp : Ông Huỳnh thúc Kháng. Trong khi theo dõi những tập báo,
những tác phẩm (một phần lớn là do nhà Anh Minh, Huế, ấn hành), tôi nhận
thấy Ông thực sự là sử gia của Phong trào Duy Tân, sử gia quan trọng bậc
nhất mà nếu không có những tài liệu rời rạc của Ông để lại, với sự kiện dồi
dào, chính xác, với óc nhận xét sâu xa, niềm tin vững mạnh và diễn tả bằng
giọng văn trầm hùng, tôi sẽ không biết dựa vào đâu để sưu tầm, nghiên cứu,
phỏng vấn, và như thế quyển sách này chắc không thể nào xuất hiện. Người
ta vẫn phục Ông cho là có trí nhớ tuyệt hảo. Tôi cũng nhận thấy lời khen ấy
không quá đáng khi duyệt xét các tài liệu và do đó nhiều khi cần phải so
sánh một sự kiện, một niên hiệu giữa Ông và Ông Phan châu Trinh, tôi đã
tin ở ông hơn, lẽ tất nhiên ngoại trừ những việc mà Phan châu Trinh biết rõ
theo cương vị lãnh tụ của phong trào. Cũng dưới ngòi bút trầm hùng của
Huỳnh thúc Kháng, các nhân vật lớn của thời kỳ lịch sử này sống lại, linh
động khác thường.

https://thuviensach.vn

Tôi giới thiệu toàn bộ tác phẩm của Ông, kể cả tập báo Tiếng Dân, cho
bất kỳ ai muốn nghiên cứu một cách đứng đắn, có thực chất, mọi phương
diện chính trị, văn hóa, kinh tế, giáo dục của Phong trào Duy Tân và của
Trung Việt nửa đầu thế kỷ 20 (mà nhiều phen ông đóng vai trò quan trọng, ít
ra là về phương diện tinh thần) nhưng lại rất thiếu sự quan tâm của học giới
ngày nay.
Quyển sách này, ban đầu tôi viết thành ba phần :
Tiền Phong Trào,
Phong Trào và Hậu Phong Trào. Với cái tên chung Phong : Trào Duy Tân.
Nhưng khi viết xong tôi thấy nó dày quá, khó phổ biến, nên quyết định dứt
ra làm ba quyển khác nhau. Do đó, phần thứ hai tức Phong Trào Duy Tân
1905-1908 được in trước. Sau này, tôi sẽ cho ấn hành hai tập kia. Toàn thể
ba tập ấy sẽ trình bày khái quát công cuộc Duy Tân của Việt Nam :
a) Tiền Phong Trào : từ thời các Chúa đến cuối thế kỷ XIX
b) Phong Trào Duy Tân 1905-1908
c) Hậu Phong Trào 1908-1945
Trong ba phần này, thực sự chỉ có Phong Trào Duy Tân 1905-1908 là
quan trọng nhất, xuất hiện như một ánh sáng lồ lộ, phát ra tiếng vang dội
khắp núi sông, đẫy quặt lịch sử, chính trị, văn hóa, kinh tế… sang một ngã
rẽ sau khi đã góp phần lớn lao Làm Mới con người và xã hội.
Tôi hy vọng bạn đọc khi xem sách này sẽ không cho tôi là có óc lập dị,
muốn bày đặt những lối « bứt râu cha nọ cắm cằm mẹ kia » mà thực sự chỉ
là theo tính chất, thực chất của dữ kiện mà phân loại, hệ thống và trình bày
đúng theo diễn tiến tất yếu của lịch sử một cách khách quan.
Phương pháp tôi dùng không Mới nhưng cũng chưa Cũ. Cũng như Duy
Tân đối với chúng ta không mới mà nhất định chưa cũ. Đó là vấn đề của
ngày nay, ngày mai. Chúng ta còn phải học người xưa rất nhiều để thực
hiện một cuộc Duy Tân vừa toàn bộ, vừa không xa rời Dân tộc tính, Nhân
bản tính. Mối lo âu lớn lao của tất cả những nước nhược tiểu là ở điểm căn
bản ấy : triệt để theo mới, nhưng phải cơ sở trên tính chất dân tộc, điều kiện
địa phương để khỏi vong bản, bị máy móc chi phối, nô lệ tha nhân.

https://thuviensach.vn

Một công cuộc phục hưng tinh thần Phong trào Duy Tân với cuộc đại
vận động Tân Chánh giáo, Tân văn hóa, Tân sinh hoạt thật cần thiết nếu
chúng ta muốn sinh tồn và tiến bộ trong một thế giới đang đi tới trên những
đôi hia bảy dặm.
NGUYỄN VĂN XUÂN

https://thuviensach.vn

PHẦN I

https://thuviensach.vn

HÌNH : MỘ PHAN THÀNH TÀI

https://thuviensach.vn

HÌNH : NHỮNG NHO SĨ NGÀY XƯA VỚI GÔNG TRÊN CỔ

https://thuviensach.vn

https://thuviensach.vn

HÌNH : DI BÚT AM NGUYỄN LỘ TRẠCH

https://thuviensach.vn

https://thuviensach.vn

HÌNH : LƯƠNG VĂN CAN

https://thuviensach.vn

https://thuviensach.vn

HÌNH : PHAN CHÂU TRINH

https://thuviensach.vn

https://thuviensach.vn

HÌNH : PHAN CHÂU TRINH MỚI RA TÙ (CÔN ĐẢO)

https://thuviensach.vn

https://thuviensach.vn

HÌNH : PHAN BỘI CHÂU (45 TUỔI, ÂU TRANG)

https://thuviensach.vn

https://thuviensach.vn

HÌNH : NGÔ ĐỨC KẾ VÀ HUỲNH THÚC KHÁNG

https://thuviensach.vn

https://thuviensach.vn

HÌNH : CƯỜNG ĐỂ

https://thuviensach.vn

https://thuviensach.vn

HÌNH : TIỂU LA NGUYỄN THÀNH

https://thuviensach.vn

NGUYỄN LỘ TRẠCH VÀ THIÊN HẠ ĐẠI THẾ
LUẬN
CÔNG CUỘC đổi mới ở Đàng Trong của các Chúa Nguyễn đã lẻ tẻ
thực hiện, không vượt qua những nhu cầu chiến tranh xa lắm. Nhưng trước
sau chưa có một người nào đặt thành vấn đề Duy Tân, nói cụ thể là cải tiến
các ngành giáo dục, quân sự, thương mãi… theo Tây phương. Thành phố
Hội An tiếp đón hằng năm bao nhiêu thương thuyền ngoại quốc, mang lên
bờ bao nhiêu tấn hàng hóa lạ, nhân vật có khả năng khoa học, y học… vẫn
không làm xúc động một bộ óc minh mẫn nào khiến họ phải đặt vấn đề thắc
mắc, nghĩ xa.
Khi những lực lượng tiến như vũ bão, bách chiến bách thắng của Tây
Sơn nổi dậy, hẳn nhiên phải nhờ cậy ít nhiều những vũ khí đạn dược Tây
Phương, thế mà Nguyễn Huệ, người có nhãn quan chính trị và quân sự đặc
biệt, vẫn chưa bao giờ gợi cho người ta là ông đã nghĩ tới công cuộc Duy
Tân. Còn Gia Long, dĩ nhiên ông chỉ dùng các chiến cụ kỹ thuật Tây
Phương một cách hữu hiệu theo giai đoạn tính.
Cho tới khi Pháp chiếm hẳn ba tỉnh Miền Đông Nam Kỳ, vấn đề Duy
Tân mới được đề ra. Cùng một lúc, Phạm phú Thứ vượt biển với phái bộ
như Tây đã sững sờ mở đôi mắt kinh ngạc trước những khả năng kỳ diệu
muốn đoạt quyền tạo hóa. Trở về, ông vừa trình bày một tập nhật ký hoàn
toàn mới lạ, vừa cho ra luôn trong một thời gian năm bộ sách mà ông dày
công sưu tầm, đề tựa và thuê thợ khắc in để giới thiệu nền văn minh của thế
giới Tây Phương :
1) Bác vật tân biên (nói về khoa học)
2) Khai môi yếu pháp (bày cách khai mỏ)
3) Hàng hải kim châm (bày cách đi biển)
4) Tùng chánh di qui (kinh nghiệm trong việc làm quan)
1
5) Vạn quốc công pháp (Lối giao thiệp quốc tế)

https://thuviensach.vn

Song song công việc Phạm phú Thứ, Nguyễn trường Tộ, người đã thực
sự du học Tây Phương, biết rõ những kỹ thuật Tây Phương đã liên tiếp dâng
vua Tự Đức những bản điều trần danh tiếng, những văn liệu mà chúng ta
ngờ rằng, nếu Vua dốc quyết tin theo để thực hiện, có thể tình trạng Việt
Nam đã có nhiều thay đổi.
Chịu ảnh hưởng của hai vĩ nhân trên, xuất hiện ở Thừa Thiên một nhân
vật kiệt hiệt : Nguyễn lộ Trạch, ông người Kế Môn Thừa Thiên, học giỏi
không thi cử, nhưng nghiên cứu rất nhiều những sách vở tiền nhân, sách vở
ngoại nhập, rút ra được những sở đắc thực tế và tiến bộ, dâng lên Vua Thời
Vụ Sách Thượng và Thời Vụ Sách Hạ bàn việc canh tân, cải tiến mọi
phương diện chính trị, ngoại giao, quân sự… một cách rất có phương pháp,
2
có thể thực hành để quốc gia thoát tình trạng hoàn toàn bế tắc.
Nhưng cả ba bộ óc minh mẫn nhất của hạ bán thế kỷ 19 chỉ được đời
tán thưởng, khâm phục hoặc mỉa mai kinh dị mà không được chấp nhận. Rồi
nước mất, gót sắt xâm lăng dày xéo khắp lãnh thổ.
Nhưng dù sao, các nhân vật lớn này cũng chỉ có công lớn với tư tưởng
Duy Tân, chứ chưa gây được một phong trào, ngoại trừ Nguyễn lộ Trạch,
người đã sống sót sau quốc biến, người suýt đưa tư tưởng Duy Tân vượt
khỏi lý thuyết để đi vào nẻo thực hành. Nguyễn lộ Trạch đã từng thấy Phong
trào Văn Thân, Cần Vương được phát động tứ tung. Nhưng những lãnh tụ
các lực lượng ái quốc này đều giống nhau ở điểm : cùng không tin là mình
sẽ thành công ! Họ cảm thấy đúng hơn, nhận thấy mình hoàn toàn bất lực,
chỉ còn biết kính cẩn thực hiện tín điều « sát thân thành nhân » và « Thung
dung tựu nghĩa » để khỏi hổ thẹn với nền giáo dục Tống Nho đã được
nghiêm trang thu nhận. Về điểm này thì các Vua Nguyễn tuy thất bại hoàn
toàn trên phương diện chiến đấu, nhưng lại thành công trên chính một điểm
làm cho lịch sử giật mình : lãnh tụ lớn, nhỏ của cao trào Văn Thân, Cần
Vương dám đi vào cõi chết như tìm về Thánh Địa ! Chắc chắn lịch sử Việt
Nam chưa bao giờ biết tới những đứa con yêu của tổ quốc chiến đấu trong
vô vọng và chết trong vô vọng nhiều và kiêu hùng đến thế suốt mấy chục
năm trường !

https://thuviensach.vn

Những cái chết ấy hẳn nhiên phải làm cho những kẻ thù của chúng ta,
những người chuyên cậy vào súng đạn phải lo lắng. Họ phải thấy những anh
hùng coi thường cái chết ấy ngày nay sẽ không phải không gây mầm mống
cho những hoạt động oai hùng hữu hiệu khác ngày mai nếu những kẻ kế tục
sự nghiệp họ được võ trang kiến thức và vũ khí mới.
Những sĩ phu Việt Nam sáng suốt nhất cũng đã nhận thấy rõ ràng điều
ấy. Người hăng hái đánh Tây xâm lăng, đánh với tư tưởng mới, có chiến
lược, chiến thuật, với lòng ái quốc nồng nhiệt nhất Nguyễn lộ Trạch cũng là
người đi tiền phong trong nhận định mới này.
Đánh Tây ! Đuổi thực dân xâm lăng ! Rất đúng ! Đó là vấn đề Đại
Nghĩa kẻ sĩ phải rấn lên hàng đầu nhận lấy trách nhiệm. Nhưng không thể
coi thường mạng dân, không thể nhắm mắt đui mù trước sự thật về tương
quan lực lượng hai bên, khi đối phương đang chiếm được những điểm chiến
lược trọng yếu, lập đồn lũy kiên cố, còn ta thì lực lượng toàn bộ tê liệt, tiêu
điều sau lần vươn dậy cuối cùng của Cần Vương. Những lãnh tụ chết, những
đạo quân tinh nhuệ tan rã, những chiến khu bí mật bị phá vỡ, những đồn
điền, kho lương thực bị thiêu rụi, lòng người hãi hùng trước vũ khí Tây
Phương. Trong tình trạng không còn một hậu phương, một căn cứ tạm gọi
an toàn, một biên giới bạn để ẩn náu thì dù có giỏi đến mức độ nào cũng chỉ
như Đề Thám, Phan đình Phùng là cùng…
Bởi thế, ta không ngạc nhiên là một người sáng suốt như Nguyễn lộ
Trạch phải thay đổi đường lối, chủ trương, chiến lược.
Từ chủ trương vũ trang súng ống, tàu bè Tây Phương để đánh Pháp,
ông chuyển sang vũ trang tư tưởng Duy Tân để tạo điều kiện và cơ hội cho
sĩ phu và quốc dân mở mắt trước thời cuộc, trước Đại thế của thiên hạ (đất
nước) đã hoàn toàn thay đổi.
Nói cách khác, lý tưởng và mục đích không thay đổi dù tình thế đã thay
đổi, kẻ sĩ Nguyễn lộ Trạch vẫn tiến lên hàng đầu sĩ phu và quốc dân. Cùng
tiến lên với ông, người ta thấy có Nguyễn thượng Hiền, Phạm phú Đường…
3
Nhưng không một người nào có cái nhìn sâu sắc, thực tế và bao quát bằng

https://thuviensach.vn

ông. Cũng như không ai có đủ uy tín cá nhân như ông. Vì ông đã không thi
cử, tuy ai cũng biết ông có tài học hơn đời. Người ta đã biết văn chương ông
qua các điều trần. Chúng ta cũng không nên quên các văn phẩm của ông
được nhiều thức giả thời – ấy thời rặt văn khoa-bảng truyền tụng. Chính ở
điểm này mà người ta càng thêm phục cái chí cao cả của cậu ấm tàng tàng.
Tiếc rằng, cho đến nay chưa có những sưu tầm đầy đủ nào, ngoại trừ
một số câu văn, đoạn văn ít oi còn lưu lại. Nhưng có lẽ không cần nhiều, chỉ
một bài khỉ ưu thiên sau đây cũng nói lên được cái tâm sự của một nhà đại ái
quốc với văn tài đi trước Khương hữu Vi và Lương khải Siêu như Huỳnh
thúc Kháng thường ca ngợi.
CHUYỆN KHỈ LO TRỜI
Đại ý : Việc đời nhiều điều đáng lo mà người thường không để ý đến,
nếu điều lo kia như khát mà cần uống, đói mà cần ăn thì ai cũng biết được,
duy có điều đáng lo đó hơi kín nhiệm nên kẻ thức giả mới trông thấy mà
người thường lại khinh suất. Như chuyện Khỉ Nhân lo trời sụp, thuở nay ai
nghe cũng cười anh Khỉ Nhân kia là lo thàm (xàm), song có hình thể thì có
ngày phải suy diệt, biết đâu sau trăm, ngàn ức triệu năm, trời không có một
ngày sụp như Khỉ Nhân đã lo kia. Tự thân anh Khỉ Nhân may mà khỏi cái
nạn ấy, rồi con cháu của Khỉ Nhân, con cháu của Khỉ Nhân kéo dài mãi ra,
có thoát khỏi cái nạn ấy không ? Nay nghe Khỉ Nhân lo xa như thế, ai cũng
cười Khỉ Nhân là ngu, song biết bao nhiêu người không làm Khỉ Nhân,
4
không lo như Khỉ Nhân, sao cũng thấy khù khờ, không thấy cái gì là khôn ?
Liên hệ với những việc đã làm, ta đoán chắc những tư tưởng Duy Tân
cứu nước của ông bị thiên hạ bài bác, khinh thị nên ông viết bài này để tự
biện. Ta thấy lòng yêu nước của ông thật không phải của hạng quen nhìn
cạn, thấy gần mà bao trùm thời gian. Vì có lòng lo kiểu Khỉ Nhân mới dám
có tư tưởng mới, khác hẳn mọi người, nhưng không lập dị mà chỉ căn cứ
trên thực tế, khoa học và tiến bộ. Rồi do đó, mới có những hành động táo
bạo thời ấy – dù đã mất nước khá lâu – mà chẳng mấy ai dám hay thèm nghĩ
tới như :

https://thuviensach.vn

A. Bỏ tiền ra làm ruộng buôn bán để gây một ý thức về sinh hoạt thực
tế vốn bị nhà nho khinh rẻ. Nhà Nho tự đặt mình trên Nông, Công, Thương
và quên chính mình có trách nhiệm về các ngành này để phú dân, cường
quốc, mà lại rẽ sang con đường tiêu cực, trốn thực tế. Huống chi công cuộc
buôn và làm ruộng của ông chắc chắn không phải theo phương thức cũ mà là
phương thức Tây Phương. Cứ xem tư tưởng chỉ đạo trong các điều trần cũ
(Đồn điền, Tào Vận, Hội thương…) ta cũng hiểu được dễ dàng. Ngoài ra, ta
căn cứ trên thực tế này cũng có thể kiểm lại hoạt động của ông thời ấy phần
nào. Sau này, ở Thừa Thiên, vẫn còn một số người chuyên đi khai phá nhàn
5
điền, tiêu biểu nhất là Nguyễn hữu Bài Ông Bài được gọi là Cụ Quận Công
Phước Môn, và ông có đến những năm nhàn điền chung quanh Huế, có cái
rộng cả nghìn mẫu. Năm nhàn điền ấy đều bắt đầu bằng chữ Phước (ngũ
phước) :
a) Phước Sơn (cửa Tùng)
b) Phước Sa (Bến Hải)
c) Phước Xuyên (Truồi)
d) Phước Môn (Quảng Trị)
c) Phước Tín (?)
Đối với chúng ta ngày nay, ta có thể công kích Nguyễn hữu Bài ông gia
của Ngô đình Khôi và ông gia hụt Ngô đình Diệm, cho ông chỉ là một thứ «
Bồi Tây » dù ông được liệt vào hạng « Đày Vua không Khả, đào mã không
Bài » và những nhàn điền của ông chỉ theo phương thức bóc lột tư bản Tây
Phương tàn nhẫn và trong sự thật cũng đáng gọi ông là tên chủ nhàn điền
quỷ quyệt. Nhưng nếu chúng ta chịu lùi lại cái thời kỳ còn thủ cựu tuyệt đối
thì ta sẽ thấy những người được gọi tân tiến, Duy Tân chủ trương những gì ?
Phong Trào Duy Tân thuần túy và thô sơ không có mục đích nào khác
hơn là khai thác nhiều ruộng đất, nhất là hoang địa ở vùng rừng núi để khẩn
hoang đất nước và làm giàu. Giàu cho cá nhân hay cho tập thể cũng được
miễn có thể tập trung tư bản thật lớn. Có tập trung tư bản lớn mới mong có
những sự mở mang, khai thác công kỹ nghệ lớn. Đã có công kỹ nghệ lớn, tư
bản lớn tự nhiên sẽ có những nhà tư sản đứng ra bênh vực quyền lợi của họ.

https://thuviensach.vn

Do đó, các phong trào tự do, dân chủ bành trướng, các đảng phái tư sản
thành lập (và tất nhiên nó sẽ dẫn tới chủ nghĩa tư bản với hình thức Tự do,
Dân chủ).
Đó là con đường diễn tiến tự nhiên người ta vẫn thấy và riêng các nhà
Duy Tân tiền tiến ở Huế, chống Pháp (Nguyễn lộ Trạch) hay theo Pháp
(Nguyễn hữu Bài, Thân trọng Huề) phải chủ trương, vì đất Thừa Thiên,
ngoài rừng núi hoang vu, không có những cơ sở sản xuất hay thương mãi
lớn lao, hoặc có tương lai nào. Ngoài ra tôi cũng nhận thấy là nơi nào có
khuếch trương Phong Trào Duy Tân thì bên cạnh hội thương cũng đều có
những công cuộc khai thác nhàn điền cả. Phong Trào Quảng Nam (Phan
châu Trinh, Huỳnh thúc Kháng, Trần quí Cáp, hoặc Vườn Quế, hoặc sở
trồng trọt), Phong Trào Hà Nội (Độc tướng quân, Bùi đình Tá v.v…) sau này
cũng đều có chủ trương như thế, xem như đó là dấu hiệu của Duy Tân, dù
mục đích hai phe Duy Tân mới, cũ có khác nhau.
Còn về hội thương Nguyễn lộ Trạch đã chủ trương ra sao ? Tôi không
còn những dấu tích gì của những người đồng thời với ông (như kiểu Nguyễn
hữu Bài) để tìm hiểu phần nào. Tuy nhiên, do việc thành lập Công Ty Liên
Thành ở Phan Thiết sau này, dù đó là công hô hào của Phan châu Trinh, tôi
cho là có chịu phần nào ảnh hưởng của ông như sẽ nhận xét sau.
B. Về việc đi xa kết nạp đồng chí, xưa nay ở nước ta, có lẽ ngoài chính
trị (khởi nghĩa, mưu bá đồ vương) và tôn giáo, chưa hề nghe có việc đi
thuyết dụ một công cuộc cứu nước kiểu Duy Tân. Chính ở chỗ này mà ta
thấy Nguyễn lộ Trạch là người có chí lớn thật sự. Ông biết bây giờ không
phải là lúc đưa những Thời vụ sách suông hay chỉ thui thủi hành động cá
nhân. Tất cả các phương thức ấy cổ lỗ quá rồi. Cần kêu gọi mọi người đứng
lên, kết hợp với nhau để có thể thực hiện công cuộc Duy Tân toàn quốc cùng
lúc. Có như thế mới gây nổi một phong trào, mới tạo được một sức mạnh
đáng kể trong một đại cuộc đã hoàn toàn thay đổi. Vậy chủ yếu là giác ngộ
sĩ phu và quần chúng để tiến tới canh tân đất nước, hòng đạt được mục đích
cuối cùng. Bởi thế, ông đã đi đến tận Phan Thiết để tìm gặp những người
như Trương gia Mô, Nguyễn trọng Lợi…

https://thuviensach.vn

Trên kia, tôi có nói đến Công Ty Liên Thành, một đại Công Ty thương
mãi ở Trung Việt và Việt Nam, qua bao nhiêu biến cố hiện vẫn tồn tại và
phát triển toàn quốc. Công Ty này thành lập năm 1906, do Phan châu Trinh
góp ý trong một công cuộc vận động Duy Tân chung, nhưng tôi nghĩ là
không phải không chịu ảnh hưởng Nguyễn lộ Trạch. Vì một đại công ty như
thế, qui mô to lớn, tập trung nhiều nhân tài vật lực, không thể quan niệm
trong năm, bảy tháng, một năm rồi thành lập mà chắc phải có một quá trình
tính toán lâu dài hơn nhiều. Cũng như những tổ chức Duy Tân ở Quảng
Nam thành hình năm 1906 nhưng tư tưởng, ý định đã phát ra trước đó những
ba, bốn năm rồi. Một điều cần nhấn mạnh thêm là những người mà Phan
châu Trinh tìm gặp năm 1905 cũng đều là những người mà mười năm trước,
6
Nguyễn lộ Trạch đã tìm gặp : Trương gia Mô, Nguyễn trọng Lợi… Và nơi
xa xôi, đèo heo hút gió như cực Nam Trung Việt lại có một phong trào Duy
Tân rộng lớn (trong khi nhiều tỉnh khác gần đó không có tổ chức gì đáng kể)
thì quả thật không phải việc nhất đán mà thành. Có lẽ sức khỏe không còn
đủ đảm bảo cho một hành trình xa hơn nên Nguyễn lộ Trạch đã về rồi chết
tại Bình Định như một người chết đúng trên đường Lý Tưởng, một Thánh tử
vì Đạo ! Đạo Duy Tân ! Tiếc rằng chúng ta không được biết thêm những gì
về công cuộc Thương và Nông cùng lịch sử Nam Du của một nhân vật lớn
lao mà lịch sử nỡ quên.
C. Nhưng người ta biết Nguyễn lộ Trạch nhiều nhất là vì bản Thiên Hạ
Đại Thế Luận của Ông. Đây là tư tưởng chỉ đạo công cuộc Duy Tân mà
chính ông là kẻ vừa nêu lên lý thuyết vừa cố gắng thực hiện một cách nhọc
nhằn, gian lao như ta vừa thấy.
Bản ấy thật quan hệ đối với lịch sử, chính trị, văn hóa, học thuật, kinh
tế v.v… của Việt Nam. Tiếc là toàn văn đến nay bị mất. Nhưng cũng thật
may mắn mà ông Huỳnh thúc Kháng còn chép lại phần đại ý khá đầy đủ và
7
những đoạn ông còn thuộc trọn vẹn trên một số báo Tiếng Dân năm 1932.
Để cho độc giả thấy rõ tầm quan trọng của bài báo nói lên giá trị tiên tri
chính trị và quân sự đại tài của Nguyễn lộ Trạch dưới mắt Huỳnh thúc

https://thuviensach.vn

Kháng, tôi trích lại sau đây những điểm quan trọng của bài báo và toàn văn
của bản « Thiên hạ Đại Thế Luận trích yếu ».
Cái đề của bài báo khá dài giòng :
ĐIỀU TIÊN KIẾN CỦA MỘT NHÀ HỌC GIẢ NƯỚC TA
Nhân chuyện Trung Nhật xung đột mà nhớ đến câu nói trong một bài
đại luận trước đây 40 năm.
Huỳnh thúc Kháng mở đề bằng chính một đoạn tiên tri của bài luận : «
Điều lo của Trung Hoa, không tại các nước ngoài mà tại nước Nhật Bản ».
Đó là một cây trong bài « Thiên Hạ Đại Thế Luận » của ông Nguyễn lộ
Trạch người Kế môn hạt Thừa Thiên. Bài ấy ra đời cách nay đã trên 40 năm,
trước trận Trung Đông đánh nhau (năm 1882 Giáp Ngọ) kia, mà đến nay vẫn
cứ thấy nghiệm, ai dám bảo học giới nước ta không có người biết rộng thấy
xa.
Về niên đại của bài ấy, lúc bấy giờ Huỳnh thúc Kháng chưa được đọc
quyển Ưu Qui Lục nên ông chưa rõ. Vì vậy, sau này, ông ghi : « Năm Thành
Thái thứ tư, khóa hội Nhâm Thìn (1892) đề thi Đình có hỏi đại thế hoàn cầu,
Tiên sinh không thi cử gì nhưng thấy cái đề có quan hệ, có thảo một bài
Thiên Hạ Đại Thế Luận ». Vậy, có lẽ niên đại 1892 là đúng. Vì tư tưởng của
ông Nguyễn lộ Trạch trước 1884 trong bài tự Quì Ưu Lục khác ít nhiều với
bài luận, do lẽ bài luận chỉ viết khi nước mất, lại làm để tuyên truyền trong
đám sĩ phu nên lời lẽ có phần dè dặt.
Huỳnh thúc Kháng trình bày tiếp theo cái tình trạng bi đát của Trung
Hoa đã bị liệt cường và Nhật xâu xé (hồi đó, Nhật lại khởi đánh nhiều trận
lớn). Những chuyện ấy nay ai cũng biết, nhưng thời Nguyễn lộ Trạch thì
không phải như thế.
« Ở dưới chánh quyền chuyên chế, nhân dân không can dự gì đến việc
nước, lối học khoa cử lại chôn biết bao nhiêu học giả vào cái hầm hư văn.
Gia dĩ đường giao thông chưa mở mang (Trung Kỳ chưa có xe lửa), tờ báo
chưa xuất hiện, trên vua quan thì rung về ngâm thi, dưới sĩ phu thì chăm vác

https://thuviensach.vn

quyển đi thi, đi hạch. Không những chỉ việc to lớn ngoài thế giới, dẫu như
trận Nha phiến nước Tàu (1840), trận Anh Pháp liên quân vào Bắc Kinh
(1858) ở bên nước láng giềng mà người mình gần như không hay, không
biết. Thậm chí, việc ở trong nước mà chuyện ở Nam Kỳ, Bắc Kỳ, thì người
Trung Kỳ nghe như chuyện ngoài trời kia. Học giới ta lúc bấy giờ hắc ám là
đường nào ! Đương giữa khoảng màn kín đen mù, tường cao ngăn đón như
thế, mà có nhà học giả như ông Nguyễn lộ Trạch, tự mình tìm lấy sách vở,
lại do chỗ học vấn lịch duyệt suy nghiệm cùng con mắt xem đời của mình,
8
không nương dựa vào học thuyết nào
làm một bài đại luận nói đại thế
trong thế giới mà ở trong có những điều đứng đắn, thật là một bài luận rất
9
có giá trị trong học giới ta.
Bài ấy không chỉ nói chuyện Trung Nhật là tiên kiến mà thôi đâu. Toàn
bài nói việc thế giới mà nhứt là nói về tình thế nước ta, nhiều điều rất xác
đáng. Ký giả có cái hân hạnh được thấy bài đại luận ấy năm 1903. Kế đó
nguyên bản thất lạc, nên nay không nhớ cả toàn văn, song đại đoạn vẫn còn
in sâu trong não mà không sao quên được, xin lược kể vào đoạn nằm dưới ».
Sau đây, tôi ghi toàn bản văn Huỳnh thúc Kháng đã chép lại. Tôi chỉ
xin độc giả khi đọc cần phải hết sức thận trọng. Vì loại đại luận này viết rất
gọn như các bài hịch, các nguyên lý, chỉ đi vào những điểm khái quát, chủ
yếu rồi sau đó, do một câu, một chữ, người ta sẽ viết lại thành một đôi quyển
sách, dựng năm ba trăm cơ sở, lôi cuốn cả vạn người, triệu người. Chẳng
hạn trong đoạn mở đầu chỉ vỏn vẹn có mười bốn chữ. Nhưng ai cũng hiểu
ngay là dù viết lại năm mười bộ sách nói về chánh giáo rồi do đó bàn về cái
lẽ mạnh yếu của một nước e rằng vẫn chưa đủ. Và cho đến nay, tôi tin chắc
như đinh đóng vào cột, như rìu chém xuống đá rằng miền Nam vẫn phải đặt
nguyên tắc chánh giáo lên hàng đầu, phải biện luận đến chỗ tận cùng để
thực hiện cho kỳ được. Hiện nay, nguyên tắc chánh giáo được những quốc
gia cường thịnh từ Âu sang Á sang Mỹ áp dụng và chính nhờ thế mà họ giàu
mạnh chớ không phải tại họ lớn hay nhỏ… Vì những lẽ ấy nên bài luận tuy
ngắn mà thật ra rất dài và ta có thể gọi đây là Tuyên ngôn đầu tiên của
Phong trào Duy Tân Việt Nam. Tôi dám gọi như thế vì những điểm thiết yếu

https://thuviensach.vn

trong bài luận này rồi đây Phong trào Duy Tân toàn quốc sẽ ứng dụng đầy
đủ. Nhưng tại sao gọi nó là đầu tiên ? Như thế nó còn một tuyên ngôn thứ
hai chăng ? Không có bản tuyên ngôn thứ hai, nhưng khi Phan châu Trinh
thực hiện Phong Trào Duy Tân, ông đặt toàn bộ trong Chủ Nghĩa Dân
Quyền, tức là đặt cho Phong trào một vai trò triết học chính trị. Đó là bản
tuyên thứ hai bất thành văn mà ta sẽ thấy sau, được nhân dân khắp cõi nhiệt
liệt tán thành. Sau đây toàn bản văn :
Bài ấy khởi đầu nói : « Nước mạnh hay yếu là tại chánh giáo chớ
không phải tại lớn nhỏ »
Đoạn giữa nói : « Tình thế nước Tàu, trên dưới cô tức du an, không lo
chấn chỉnh việc chánh giáo trong nước, sở dĩ không mất là vì tình thế giằng
xé của các nước mạnh ở ngoài. Các nước xu trọng nghề thương, lấy Trung
Quốc làm tiêu trương, một nước khởi hấn các nước phải phế nghiệp, nên
không nước nào chịu làm kẻ gây đầu mối họa. Nhờ cái cớ kiêng kỵ ấy mà
nước Tàu được thở, chớ không phải là có tài cán gì. Miến điện bị người Anh
lãnh, Lưu Cầu bị người Nhật nuốt, nước Tàu chỉ dương mắt mà trông, cho
đến Hương Cảng các phụ bị cắt nhường, đền Viên Minh bị đốt phá, vết
thương đau đớn là dường nào ! Mà không làm sao được ! Mình không tự
cứu lấy mình còn mong cứu giúp ai được ! Người mình lâu nay cứ xướng cái
10
kế của Thân bao Tư cầu cứu với nước Tàu. Triều Tự Đức chỉ lo một việc
ấy, thật là không hiểu tình thế chút nào… (chỗ này tiếp nói tình thế nước
Nhật mạnh và câu nói trên). »
Kế đó tình thế nước nhà, đại ý nói : « Nước mình không lo việc nội
trị, sở dĩ có cảnh huống ngày nay, cái mối nguy nan không phải tại đánh
nhau nơi cửa Cần trừ, vùng Đà Nẵng, mà chính tự ngày trước Cao man
nước Vạn Tượng đến triều cống kia. Có nước mạnh ngoài tới lấn thì đổ cho
họa nước ngoài nếu không nước ngoài, mình có ngồi yên mà ngủ được sao ?
»
Lại nói : « Người ngoại lại đây, bản ý người ta trù việc lâu dài, chớ
không phải toan cái lợi mai chiều trước mắt, mình không biết tình thế sợ
đầu sợ đuôi, chỉ rước lấy điều khinh rẻ mà thôi, chi bằng bỏ cái tên trống vô

https://thuviensach.vn

11

ích bề ngoài mà vạch một cái giới hạn phần đất cho rõ ràng vua tôi trên
dưới cùng nhau phản phát lo chấn chỉnh việc chánh giáo lại, thì ngày nay
vẫn chư đắc trỉ được, ngày sau há lại không có hồi vẫy vùng sao ? »
Đoạn sau nói : « Có nhân dân mà không biết dạy bảo, có công nghệ
mà không biết chấn hưng, có khoáng sản mà không biết khai phá, ngu hèn
đến thế là cùng ! Nay có người ngoài đem cái khôn ngoan cơ xảo tới tận bên
mình, không phải là cái dịp tốt cho mình học khôn hay sao ? Và chăng,
người Âu đi đến đâu, thì họ mang học thuật kỹ xảo tới đó mà mở mang việc
...