TẠI SAO ĐOÀN THỊ ĐIỂM CHẤP NHẬN LÀM `VỢ KẾ` CỦA TS NGUYỄN KIỀU?

Đoàn Thị Điểm được xem là đứng đầu trong số các nữ sĩ danh tiếng nhất Việt Nam tài sắc vẹn toàn. Bên cạnh sự nghiệp thơ ca, người ta còn nhắc nhiều đến bà bởi câu chuyện cảm động về "mối nhân duyên" chồng vợ với tiến sĩ Nguyễn Kiều.
Nữ sĩ Đoàn Thị Điểm sinh 1705, hiệu Hồng Hà, biệt hiệu Ban Tang, quê ở làng Hiến Phạm, xã Giai Phạm, huyện Văn Giang, tỉnh Hưng Yên. Bà vốn là con gái ông hương cống Đoàn Doãn Nghi, mẹ bà là người họ Vũ và là vợ hai ông Nghi, nhà ở phường Hà Khẩu, Thăng Long (phố Hàng Bạc bây giờ). Ông bà Nghi sinh một trai (1703) là Đoàn Doãn Luân và một gái (1705) là Đoàn Thị Điểm. Từ nhỏ, anh em bà đã theo mẹ về ở với ông bà ngoại là quan Thái lĩnh bá và được dạy dỗ chu đáo, thông Tứ thư, Ngũ kinh...



Tranh minh họa nữ sĩ Đoàn Thị Điểm.

Năm 1743, sau một lời cầu hôn bất ngờ và chân thành, bà nhận lời làm vợ kế binh bộ tả thị lang Nguyễn Kiều, đang góa vợ. Mối nhân duyên bất ngờ này của bà được nhân gian kể lại với câu chuyện cảm động như sau:
Tiến sĩ Nguyễn Kiều(1695-1771), vốn là người làng Phú Xá (nay thuộc Phú Thượng, quận Tây Hồ) nổi danh học giỏi. Năm 18 tuổi, đi thi lần đầu đỗ ngay giải nguyên. Năm 21 tuổi, đậu tiến sĩ. Năm 1771, được bổ làm Đốc đồng trấn Tuyên Quang. Năm 1734, cải bổ vào Nghệ An, làm chức Đốc thị, hai năm sau thăng Thừa Tuyên trấn. Ông từng là chánh sứ đi tuế cống nhà Thanh năm 1742-1745.
Trước khi đi sứ, ông đến cầu hôn bà Đoàn Thị Điểm. Chẳng là người ta nói, ông có số phải lấy nhiều vợ. Bà vợ đầu là con gái đại thần Tham tụng Lê Anh Tuấn. Bà này mất sớm, ông lấy con gái đại thần thượng thư Nguyễn Quý Đức. Bà này cũng sớm qua đời. Nguyễn Kiều nhờ người mối mai đến với bà Điểm.
Ban đầu bị từ chối, ông không nản, tiếp tục qua lại. Cuối cùng, trong thư chính thức cầu hôn, ông khẩn khoản trình bày: “Tôi rất bận việc quan. Vó ngựa hoàng hoa (đi sứ) đã gần ngày lên đường. Việc nhà không ai coi sóc và cai quản, tôi nghĩ rằng phu nhân cùng nội trợ tôi xưa có tình chị em, có phận keo sơn (người vợ trước là con gái Lê Anh Tuấn, vị đại thần từng đã nhận Đoàn Thị Điểm là con nuôi). Nếu phu nhân bằng lòng đùm bọc cho nội trợ tôi thì thực là may cho cả nhà tôi đó”.
Có lẽ vì cảm động về “quyết tâm” của ông Kiều, và có lẽ còn là “vì cây dây quấn” nên bà Điểm chấp nhận.
Cuộc hôn nhân có thể nói là kỳ diệu và có tiếng tăm vang dội cả kinh thành Thăng Long. Và Tiến sĩ Nguyễn Kiều chắc chắn là hạnh phúc nhất, vì cả thế gian này không ai lọt được vào mắt xanh của Hồng Hà nữ sĩ. Vì vậy, ông phải thốt lên: “Khoáng thế tao phùng khoáng thế duyên/Thử thân chung phúc hệ sinh tiền/Tòng kim bão khán, hà nương tử/Thủy tín nhân hoàn hữu trích tiên”. Tạm dịch: “Nhân duyên gặp gỡ nhất trần gian/Cả cuộc đời ta được phúc ban/Ai bảo khát khao tiên nữ nữa/Nàng tiên đã xuống cõi nhân hoàn”
Cũng vì lấy được người tài sắc vẹn toàn nên ắt có người ghen tỵ với Nguyễn Kiều. Người ta không ngừng thắc mắc vì sao cô Điểm lại sẵn sàng kết duyên với một người nhiều tuổi hơn mình, đã có hai đời vợ, có con, gia đình cũng túng thiếu. Thóc mách thế thôi, nhưng rồi họ cũng mừng cho ông Kiều. Có người cho rằng, ông Kiều lấy được nữ sĩ là nhờ bài thơ do một bạn tri âm của Nguyễn Kiều sáng tác - làm lời của ông Kiều gửi đến cầu hôn cô Điểm: “Lão khứ bần lai kỷ độ sương/Bồi hồi si mộng phóng đài trang/Thiên biên bồng mấn tri âm thiểu/Phù thế tương khan khối lỗi trường/ Quân tử tính tình phi lãnh nhãn/Mỹ nhân miện tiếu hữu hoa chương/Thiện đoan khả thượng cầu qui ngã/Song bút huy hoàng tảo bát phương”. Tạm dịch: “Già đến nghèo qua mấy độ rồi/Tình si muốn gửi dạ khôn nguôi/Ven trời lận đận không tri kỷ/Trò rối đua chen lắm nỗi đời/Chớ sợ chàng trai đôi mắt tục/Chỉ mong người đẹp nét cười tươi/Duyên lành gắn bó cùng anh nhé/Ngòi bút hai ta tỏa ánh ngời”.
Cưới nhau được hơn một tháng, Nguyễn Kiều phải